احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
135
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
اين است كه ژنرال قنسولگرى اعليحضرت قويشوكت امپراطورى خلداله ملكه و سلطانه بموجب اين اعلان بعموم اهالى تبريز اخطار مينمايد بموجب اخبار واصله از اطراف آذربايجان كمال امنيت حاصل و ابدا خطر و تهلكه به شهر تبريز متصور نيست و اين روزها قشون دولت امپراطورى از سرحد جلفا به خاك ايران وارد و بهر سمت به قدر لزوم عازم هستند سرحدات و راههاى طرف خوى را تماما قشون امپراطورى متصرف و محافظ بوده و به خاك عثمانى نيز داخل شدهاند و مقدارى قشون نيز به طرف ساوجبلاغ براى حفظ سرحدات آن حدود عازم هستند . لازم است اهالى با نهايت اطمينان و دلگرمى به كسب و كار خود مشغول و آسوده باشند جنرال قنسول روس ( آرلوف ) - » ولى اين اعلان اثرى نكرد و مردم شهر از خود ميپرسيدند چرا بانك روس از تبريز رفته و تا به حال مراجعت نكرده است . روز شنبه 21 نوامبر صمد خان شجاع الدوله نايب الاياله مستبد سابق تبريز كه چندى بود در ( يالتا ) خانه مسكونى براى خود تهيه و در آنجا زندگى ميكرد به تبريز مراجعت نمود . ژنرال قنسول روس در همتآباد نزديك شهر تبريز با مشار اليه ملاقات ناهار را باهم صرف نمودند معروف شد كه چون شجاع الدوله در مراغه املاكى دارد او را به تبريز آوردهاند تا اينكه پس از جمعآورى سواران خود با تركها و كردها جنگ نمايد . 26 نوامبر دو نفر از اتباع آلمان را كه از تبريز برده بودند با تمام خانمها و بچها اجازه دادند بآلمان بروند اما بقيه مردها را زندانى كرده و به حاجى ترخان فرستادند كه بعدا آنانرا از آنجا به سيبرى اعزام دارند . در روز 8 دسامبر 1914 تزار روس وارد تفليس شد و در همان روز به تبريز خبر رسيد كه تركها و كردها ساوجبلاغ را اشغال كردهاند يك قسمت سواران شجاع الدوله هم بدون جنگ بقواى كرد ملحق شده و قسمت ديگر به طرف مراغه فرار كردهاند در يك جنگ بين كردها و سواران شجاع الدوله فتح با كردها بود و زخميهاى سواران شجاع الدوله اولين بار در 1914 وارد تبريز شدند . قنسول فرانسه هم از قنسول امريكا تقاضا نمود در صورت لزوم بيرق امريكا را بر فراز قنسولخانه فرانسه بلند كند . روز سىام دسامبر 1914 كردها و تركها به تبريز نزديكتر شدند و قنسول انگليس شيپلى از قونسول آمريكا تقاضا كرد حفاظت قنسولخانه انگليس را در صورت بروز خطر به عهده بگيرد . در قونسولخانه امريكا جلسه با حضور من و سردار رشيد معاون ايالت تشكيل شد و مذاكراتى در اطراف تأمين عيسويان مقيمين تبريز به عمل آمد و قرار شد به جنرال قونسول روس پيغام داده شود اقداماتى بنمايد كه قواى روس بدون زدوخورد تبريز را تخليه كنند و طورى نشود كه در شهر جنگ و خونريزى بوقوع پيوندد سردار رشيد معاون ايالت از من تقاضا كرد كه به طهران اطلاع دهم اقدامات فورى به عمل آيد كه يكعده ژاندارم بجاى سربازان روسى كه شهر را حفاظت ميكردند به تبريز اعزام گردد - همچنين بسفارت آلمان تلگراف كردم از سفارت تركيه خواهش كنند اقدام عاجل بشود تا در موقع ورود قواى ترك به شهر تبريز از چپاول و غارت خوددارى كنند و فقط اقدام باخراج قواى دشمن از شهر بنمايند . روز شنبه دوم ژانويه از سفارت آلمان جواب تلگرافى رسيد كه تركها تضمين امنيت شهر تبريز را مينمايند . روز سوم و چهارم ژانويه 1915 قونسول انگليس با معاونش و سواران هندى نيزهدار محافظين قونسولخانه از تبريز حركت كردند . روز چهارشنبه 6 ژانويه 1915 آرلوف ژنرال قونسول روس از تبريز حركت كرد بلافاصله قونسول امريكا نزد من آمده و گفت چه خوب است در شهر گردش برويم و باتفاق در شهر حركت كرديم مردم براى ما هورا ميكشيدند .